लकडाउनको समयमा म महाभारत टेलिभिजन श्रृंखला हेर्दैछु । छोरा देवव्रतलाई लिएर पत्नी गङ्गा स्वर्ग फर्केपछि शान्तनु एक्लै हुन्छन् । यसैबीचमा गङ्गाले युवा र शिक्षादीक्षा प्राप्त गरेका देवव्रत शान्तनुलाई फर्काउँछिन् तर आफू पूर्ववत् शान्तनुको पत्नी भएर बस्न अस्वीकार गर्छिन् । छोरा देवव्रत प्राप्त भए पनि शान्तनुकी रानी भने हुन्नन् । शान्तनुले देवव्रतलाई युवराज समेत घोषित गर्छन् । यसैबीचमा एक दिन सिकार खेल्न जाँदा एक जना सुन्दरी नाविक युवतीसँग शान्तनुको भेट हुन्छ । उनी सत्यवती हुन्छिन् । परासर ऋषिसँगको संसर्गपछि शरीरबाट माछाको गन्धको ठाउँमा एक योजनसम्म सुगन्ध फैलाउने ती युवतीले अधवैंशे एक्ला राजालाई मोहित पार्छिन् । राजा शान्तनु लामो हिचकिचाहटपछि सत्यवतीलाई विवाहको प्रस्ताव राख्छन् । तर ती युवती आफ्नो विवाहको निर्णय गर्ने जिम्मा आफ्नो बुवासँग रहेको भनेर निर्णय दिनबाट पन्छिन्छिन् । राजा सुन्दरीको बुवा दासराजको घरमा जान्छन् । तर राजा आफ्नी छोरीको छोरा राजा हुनुपर्ने सर्त राख्छन् । हुनेवाला ससुराको कुरा सुनेर राजा शान्तनुको सातो उड्छ । जेठी पत्नी गङ्गातर्फ लक्का जवान छोरा भएका र तिनलाई युवराज पनि घोषित गरिसकिएको अवस्थामा अब विवाह हुने रानीबाट जन्मने बच्चोलाई राजा बनाउने सर्तमा विवाह गर्नु उचित थिएन । उनी त्यहाँबाट फनक्क फर्कन्छन् अनि सिकार क्याम्पमा झोक्राएर उनको दिन बित्न थाल्छ । आफ्नो बाबुको चिन्ताको कारण पत्ता लगाउन देवव्रतलाई सकस नै पर्‍यो । तर बाबु शान्तनुको

कोरोना भाइरसबाट मानिसमा लाग्ने कोभिड-१९ नाम दिइएको रोगका कारण अहिले विश्व संत्रस्त छ । वैशाख ३ गते बिहान यो ब्लग लेखिरहँदा १९,९७,९०६ संक्रमित भएका छन् जसमध्ये १,२६,६०० को मृत्यु भइसकेको छ । ४,७८,५५७ भने निको भएर घर फर्केका छन् । यसरी हेर्दा १३,९२,७४९ जना अहिले कोभिड-१९ सँग जीवनमृत्युको युद्ध लडिरहेका छन् । विश्वभर संक्रमण फैलँदो छ, मृतकको संख्या बढिरहेको छ । यसको खोप र विश्वसनीय उपचार पत्ता लागेको छैन । खोप पत्ता नलगाई यस रोगलाई रोक्न नसकिने कुरा विश्व स्वास्थ्य संगठनले बताइसकेको छ । स्वास्थ्य उपकरणको अभाव भएको कारण आवश्यक चिकित्सकीय सेवा पुर्‍याउन सकिएको छैन । सरुवा रोग भएकाले यसलाई फैलन नदिन लकडाउनको नीति करिब विश्वभर अवलम्बन गरिएको छ । कोभिड-१९ को कारक रहेको भाइरसको उत्पत्तिको कारण जे भए पनि, निदान जसरी र जहिले पत्ता लागे पनि यसले अहिले सारा दुनियाँलाई मृत्युको भयबाट संत्रस्त पारिरहेको छ । जन्मपछि मृत्यु अनिवार्य छ । तर यही मृत्युको डर हरेक जीवको लागि सबैभन्दा ठुलो डर देखिएको छ । मनिसको जीवनमा पनि यही सत्य हुनुपर्छ । त्यसैले त हिंसा सबैभन्दा ठुलो अपराध हो, मृत्यु दण्ड सबैभन्दा ठुलो दण्ड । बोध विक्रम अधिकारीले सम्पादन गरेका दन्त्यकथाहरू सम्झन खोज्छु । पात्रको नाम र कथानकको श्रृंखला त बिर्सेछु तर केही मूल प्रवृत्ति सम्झन्छु । राजकुमारहरू वीर र

‘केदार सर, तपाईंलाई गुर्जोको लहरो बारे थाहा छ ?’ दुर्गा परियारले फोन गर्नु भयो । उहाँ मेरो कक्षासाथी विष्णु परियारकी पत्नी हुनुहुन्छ । कपडासम्बन्धी व्यवसाय छ । संविधान सभाको एक कार्यकाल समानुपातिकतर्फबाट संविधानसभा सदस्य पनि हुनुहुन्थो । हाम्रो सम्बन्धचाहिँ छिमेकीको रूपमा छ । यसो गर्दा मैले बढी औपचारिक पनि हुनु परेन । हुन पनि उदयपुरमा हाम्रो घर नजिक नै थियो। जडिबुटीमै बस्नुभएको हुनाले अहिले पनि भेट भइरहन्छ, कोठामा आउजाउ पनि छ । यस वाक्यलाई त भूतकालमा पो लेख्‍नुपर्थ्यो होला । लकडाउनको कारण अहिले त के भेटघाट हुनु ? के आउजाउ हुनु ? यो संवाद चैं म्यासेन्जरको भ्वाइसकलमार्फत भएको थियो । ‘छैन त, गाउँतिरै यसो सुनेकोसम्म हो ।’ हुन त मलाई गुर्जोको लहरोका बारेमा थाहै नभएको होइन । गुर्जोलाई हिन्दीमा गिलोय भनिदो रहेछ र गुडुची पनि यसको नाम रहेछ भन्ने मलाई केही समय पहिला थाहा भएको थियो । त्यसैले आयुर्वेदिक औषधि पसलेलाई ‘कोरोनाको औषधि दिनुस् न’ भन्दा उसले यही सुझाएको थियो र गुडुचीको दुई बट्टा आयुर्वेदिक औषधि पसलबाट दुई पटकगरी किनेर ल्याएको थिएँ । कोरोना भाइरसको महामारीपछि यसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने भनी चर्चा पनि भएको थियो । र, त्यो सपरिवार खाँदै थियौं । ‘गुर्जो त कोरोना भाइरसबाट हुने संक्रमण रोक्नका लागि निकै फाइदाजनक छ नि ! पुष्कर खरेलजीको घरमा त्यसको

2074 सालको चैतमा नेपाल राष्ट्र बैंकको जागिरबाट अवकाश पाएपछि नयाँ जीवनशैलीको खोजीमा लागें । बिहान 5-6 तिर उठ्ने, 8:30-9:00 भित्र खाना खाइसक्ने, अफिसबाट बेलुका 6-7 तिर फर्कने र 9-10 मा सुत्ने दैनिकीमा परिवर्तन आवश्यक थियो । अब दिउँसोको समय पूरै खाली थियो । समय कटाउनका लागि काम थिएन, गफ गर्ने संगत पनि छुटेको थियो ।नयाँ कामको खोजीमा लाग्ने सुर थिएन । यही अवस्थामा मैले केही लेख्न र ब्लगमा राख्न सुरु गरेको थिएँ । पहिला गुगलको एप्लिकेसनमा ब्लग राख्थे । त्यसपछि वर्ड एक्सप्रेसमा ब्लग राख्ने व्यवस्था छोराको सहयोगमा मिलाएँ । यसो गरेको करिब एक वर्ष भयो होला । यी एक वर्षमा मैले 45 वटा ब्लग राखेछु, कुनै नयाँ, कुनै पुराना गरेर । आफूले जानेका विषयवस्तु, साहित्यिक रचना, आत्मसंस्मरण, टीकाटिप्पणी यसका विषयवस्तु हुन् ! यसैले यो ब्लग खिचडी बनेको छ । यसमा मैले पस्किन सक्ने सबै छ । चौतारीमा गरिने गफको पनि त कुन खास विषय हुन्छ र ? जे मनमा आयो त्यही, जे मुड चल्यो त्यही ! यसरी मैले ब्लगलाई डिजिटल चौतारीको रुपमा लिएँ र गफ गर्ने थलो बनाएँ । यसले ब्लगको स्वादमा फरकपन ल्याउला अलि रुचिकर नै होला भन्ने विश्वास लिएको छु । यसमा म भन्न सक्छु, यहाँहरु पढ्न र प्रतिक्रिया दिन सक्नुहुन्छ । समय र स्थानको कारण टाढा रहेका

अवकाशप्राप्त कर्मचारीले पाउने सुविधा लिन जाँदा नेपाल राष्ट्र बैंक परिसरमा पूर्व कर्मचारी साथीहरुलाई भेट्छु । मैले दश वर्षको पेन्सन लिइसकेको हुनाले वर्षमा एकदुई पटकमात्र यस्तो अवसर मिल्छ । कतिले मलाई सम्झन्छन्, कतिले सम्झंदैनन् । बीस वर्षअघि भेट भएको बाइस-पच्चीस वर्षको केटोलाई अहिलेको मेरो हुलिया देखेर के चिनुन् पनि । उसो त उहाँहरुलाई चिन्न मलाई पनि कम हम्मे पर्दैन । समयको फोटोसपले उहाँहरुको अनुहारलाई पनि त निकै परिवर्तन (इडिटिङ) गरेको छ । कसैलाई मोटो बनाएको छ, कतै चाउरी थपेको छ, कपालको रङ र घनत्व अनि दाँतको संख्यामा भारी संशोधन गरेको छ । चिनजान नवीकरण भएपछि संवाद सुरु हुन्छ । ती जताबाट पनि सुरु हुन सक्छन् । ‘अनि बसाइ कता हो ?’ ‘जडीबूटीतिर बस्छु ।’ ‘अनि विराटनगर छोड्नु भो ?’ मेरो पुर्ख्यौली घर उदयपुर जिल्लाको नेपालटार भए पनि लामो समय विराटनगर बसेकाले धेरै मानिसले मलाई विराटनगरको रैथाने भन्ठान्छन् । ‘अहिले यतै छु । जडीबुटीतिर सानो घर किनेको छु ।’ यो ‘सानो’ भन्ने शब्द नभनेको भएपनि हुने हो । तर फ्रायडले भनेका छन् क्यारे नि, अवचेतनमा रहेको कुरो मौका पर्नासाथ बाहिर निस्किहाल्छ, चेतनले हरदम नियन्त्रण गर्न सक्दैन । यसैको असरले यो ‘सानो’ निस्कन्छ । यो ‘सानो’ले दैनिक व्यवहारमा केही समस्या ल्याए पनि र मेरो अवचेतनलाई कब्जा गरे पनि मेरो चेतन भने यसमा सन्तुष्ट

नेपाल राष्ट्र बैंकको जागिर सकिनुअघि मैले अवकाशको समयमा पर्नसक्ने समस्याको बारेमा केही पूर्वानुमान गरेको थिएँ । आम्दानी खर्चको तालमेल मिलाउनु पर्ने बारेमा म सचेत थिएँ । खाली समयको व्यवस्थापनको समस्यालाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्थ्यो । साथीहरुको एउटा समूहबाट छुटेर अलग्गै जीवन चलाउनु थियो । समय र खर्चको व्यवस्थापनका लागि मिले काम गर्ने सोचमा त थिएँ तर त्यसलाई उति प्राथमिकता दिएको थिइन । काम पाए ठिकै, नपाए पनि ठिकै भन्ने मानसिकतामा थिएँ । आफ्ना यस्तै भावनाहरुलाई अवकाशप्राप्त जीवनको घोषणापत्रमा लेखेको पनि थिएँ । अवकाशपछिको समय व्यवस्थापन र आयआर्जनका लागि आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्न मलाई मन छैन । त्यो मेरो योग्यता र क्षमताको विषय नै होइन । मैले आजसम्म नसोचेको कुरा म भोलि सुरु गर्न सक्दिन । मेरो विचारमा अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्ने व्यवसाय अब सुरु गरेर काम पनि छैन । व्यवसाय अर्को र झन् बलियो बन्धन हो । जागिरको बन्धन छुटेपछि अर्को झन् बलियो बन्धनको आरधना किन गर्नु ? अब त बन्धनहरुबाट विस्तारै फुत्कँदै जानुपर्छ होला । उमेर बढेसँगै केही अनुभव हासिल गरियो, केही योग्यता हासिल गरियो । तर मलाई लाग्छ केही ‘अयोग्यता’ पनि हासिल गरियो । अब जागिरको नाममा जहाँ पायो त्यहीँ पाइलो राख्न मन छैन । दुःखका अँध्यारा दिन त जसोतसो कटाइयो, अब धेरै कुरामा सम्झौता गर्न सकिन्छ जस्तो

(देवकोटाको जन्मजयन्ती सन्दर्भ) दिन र रात, जाडो र गर्मी, हिउँद र वर्षा गरी समयको पाँग्रा घुम्दै जान्छ । यसरी घुमेको समयको पाँग्रा दसैंमा आइपुग्छ, तिहारमा आइपुग्छ र  आइपुग्छ अरु चाडपर्व र सन्र्भहरुमा । यस्तै समयक्रमले सालिन्दा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (वि.सं. १९६६—२०१६) को जन्मजयन्ती पनि आउँछ । हरेक वर्ष लक्ष्मीपूजाको दिन मनाइने देवकोटाको जन्मजयन्तीको सेरोफेरोमा देवकोटालाई पढेकाले फेरि पढ्छन्, देवकोटालाई सुनेकाले फेरि सुन्छन्, देवकोटाबारे लेखेकाले फेरि लेख्छन्, बोलेकाले फेरि   बोल्छन् । भर्खर चेतना खुलेका किशोरहरुले पनि देवकोटाको व्यक्तित्व र कृतित्वको विराटस्वरुपको आभास पाउँछन् । देवकोटा नेपाली जनमनमा फेरि एकपटक आँधी, बिजुली र बाढी बनेर पस्छन् अनि नेपाली जनमानसलाई देवकोटामय बनाएर जान्छन् । घरमा अहोरात्र ट्युसन पढाउने देवकोटा परिवारका लागि सुनको फुल पार्ने कुखुरी थिए । उनले अहिले पनि पुस्तकको रोयल्टी कमाइरहेका छन । तर उनको घर मृत्योपरान्त उनको नामको देवकोटा संग्राहलयमा रुपान्तरित हुन सकेन । जहानियाँ शासनका विरुद्ध जन्मन लागेको नेपाली क्रान्तिको सुडेनी बन्न उनी वनारस गए । वनारसमा चारआनामा चारवटाका दरले कविता बेचे, चना खाएर गुजारा गरे । साहित्य अनुरागीका लागि उनी कविता लेख्ने मेसिन थिए । चुरोट कोसेलीमा कविता लेखेर उनले आफ्ना कैयौ आशामुखीहरुलाई सन्तुष्ट पारे । राजा महेन्द्रले उनलाई मन्त्री बनाए, करिब तीन महिना । घरमा बसेर पनि व्यवहारिक हुन नसक्नु, क्रान्तिका लागि घरबार त्यागे पनि क्रान्तिकारी नमानिनु, सत्तामा पुगे पनि शासकको कोपभाजन हुनु, प्रतिभासम्पन्न भए पनि पागल ठानिनु उनका

सोह्र वर्षको उमेरबाट सुरु भएको मेरो जागिर–यात्रा २०७४ को चैतबाट पूर्ण भएको छ । मैले नेपाल राष्ट्र बैंकको सेवाबाट अनिवार्य अवकाश पाएको छु । नेपाल राष्ट्र बैंकमा २०४४ सालको चैतमा प्रवेश गरेको थिएँ र ३० वर्से सेवा अवधि पूरा गरी अवकाश पाएँ । राष्ट्र बैंकमा प्रवेश गर्नुअघि सिन्धुपाल्चोक जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा सहलेखापाल थिएँ । त्योभन्दा अघि विभिन्न आफ्नै गाउँ वरिपरिका तीन र रसुवाको एक गरी चारवटा विद्यालयमा थोरैथोरै समय पढाएको थिएँ । मैले अवकाशको लागि आफूलाई केही समयअघिबाट नै तयार गरिरहेको थिएँ । तर जागिरको अन्त्यमा तीस वर्षे सेवा अवधिको आधारमा हुने अनिवार्य अवकाशको प्रावधान खारेज हुने हल्ला व्यापक भयो । तीस वर्षे सेवा अवधि हट्ने हल्ला चले पनि नेपालको तरल राजनैतिक अवस्था र प्रशासनिक संयन्त्रले यति विवादास्पद विषयमा तात्विक निर्णय गर्न सक्ला जस्तो मलाई लागेको थिएन । फेरि, जागिरको समय बढ्नु मेरो लागि चाहिँ कति राम्रो हो भन्ने पनि दोधार नै थियो । मैले अफिसबाट पाउने सुविधा यही समयमा अवकाश लिँदा पनि पाउँथे । अब थप अवधि जागिर खाएर पाउने बढुवा पनि अवकाशको सुविधामा नै पाउँथे । जागिरमा रहँदा थप लाभ त हुन्थ्यो, विदेश जान पाउँथे, तलब भत्ता नै पनि पेन्सनभन्दा त बढी हुन्थ्यो । तर जागिर खानु जति राम्रो कुरा हो, उपयुक्त अवसरमा अवकाश लिनु पनि उत्तिनै महत्वपूर्ण

केही वर्ष पहिला दक्षिण कोरिया जाँदा मैले एउटा पदावली सुनेको थिएँ, ‘कोरिया इन्कर्पोरेसन’ । अर्थात, कोरिया कम्पनी । विकासको एक चरणमा कोरिया देश नै एउटा कम्पनीको रुपमा परिणत भएको थियो । त्यो समग्र देश एउटा आर्थिक अवयवको रुपमा कार्यरत थियो । त्यो देश आर्थिक विकास, उत्पादन वृद्धि, निकासी वृद्धि, पूर्वाधारको विकास जस्ता काममा एकोहोरो भएर लागेको थियो । उसका आर्थिक बाहेक अरु एजेन्डा वा कार्यभार नभए जस्तै थियो । देश भए पनि यसको राजनैतिक चासो कम थियो । सामसुङ, हुन्डाइ, एलजी, लोट्टे, किया जस्ता कम्पनीको विकास र विस्तारमा मुलुककै चासो थियो । कोरियनहरु जापानको औपनिवेशिक थिचोमिचो, दोस्रो विश्वयुद्धको परिणतिस्वरुप भएको विभाजनको पीडा र दुई कोरिया बीचको युद्धको घाउलाई बिर्सेर नयाँ शिराबाट देशको विकास गर्न लागेका थिए । र ती प्रयासको सकारात्मक उपलब्धि पनि हासिल भएको थियो । साह्रै कम समयमा र सारा संसारलाई आश्चर्यमा पार्ने गरी कोरिया विश्वको गरिब देशबाट विकसित र धनी मुलुकमा रुपान्तरित भएको थियो । शायद यसै अवस्थालाई जनाउने पदावली थियो, ‘कोरिया इन्कर्पोरेसन’ । नेपालको लागि यस्तै नाम के होला ? कोरियाबाट फर्केपछि मैले आफैलाई सोधें । मेरो मनमा यस सम्बन्धमा लामो समयदेखि खुलदुली भइरहेको थियो । हामीले अहिले जे गर्दैछौं त्यसका लागि कुन नाम राम्रो होला ? कुन विशेषण उपयुक्त होला ? मन दशतिर सोचिरहेको थियो

समय परिवर्तन हुँदै जाँदो रहेछ । प्रविधिमा परिमार्जन भइरहँदो रहेछ । मान्छेले पनि आफ्ना गतिविधि बढाउँदै रहेछ । बढाउन नसकेमा परिवर्तन गर्दोरहेछ । समय, प्रविधि र मानिसका गतिविधिसँगै उसका ठेगाना पनि परिवर्तन हुँदै जाँदा रहेछन् । ठेगानाका स्वरुपमा पनि परिवर्तन हुँदो रहेछ । मैले पनि आज नयाँ डिजिटल ठेगाना पाएको छु । अनि त्यसैको सन्दर्भमा लेखिरहेको छु । मानिसको बसोबास गर्ने घरद्वार भएको ठेगाना उसको स्थायी ठेगाना । मानिस गतिशील प्राणी हो । आफ्नो घरमा बसेर सधैं जीवन नधानिएला, विकास र प्रगति नहोला । त्यसैले कुनै प्रयोजनका लागि घरबाट टाढा गएर केही समयका लागि बसोबास गर्न थाले सो स्थान अस्थायी ठेगाना । मानिसको गतिलाई आत्मसात गर्दै सूचना प्रविधिले नयाँ ठेगानाको आविष्कार गरेको छ, डिजिटल ठेगाना । सधैं सधैं आफूसँग रहिरहने डिजिटल ठेगाना । यस ठेगानामा मानिस जहाँ पुगे पनि सम्पर्क हुनसक्ने । यो ठेगानाबाट जहिले पनि सम्पर्क गर्न सकिने । डिजिटल ठेगाना भएपछि कतै नभुलिने, कतै नछुटिने । अहिले त झन् स्मार्टफोनको जमाना छ । यो ठेगाना सधैं आफूले बोकेर हिड्न सकिने ।यसअघि मसँग इमेल ठेगानाहरु मात्र थिए, डिजिटल ठेगानाको नाममा । एउटा जिमेलमा आफूले खोलेको, अर्को म काम गर्ने संस्थाले म र संस्था दुवैका सजिलाका लागि खोलिदिएको । जिमेलमा व्यक्तिगत सूचना र खबर आदानप्रदान हुन्छन् । अफिसको मेलमा अफिस