अहिले म बाको उमेरमा हिँड्दैछु । समयक्रममा बाको उमेर रोकियो, मेरो हिँड्दैछ । रोकिएको उमेरलाई हिँडिरहेको उमेरले भेट्दो रहेछ । यो वर्ष भेट्यो । म र हाम्रो बा अब दौतरी भएका छौं । मैले बाको सोच र भावना अलिअलि बुझ्न थालेको छु । बाका सीमा र सम्भावनाहरू खोज्दैछु । बाका भनाइका अर्थ र औचित्य भरखर खुल्दैछन् । बाका कर्मको महत्त्व अब स्पष्ट हुँदैछन् । मैले त्यतिबेला बाका कतिपय कुरा नबुझेकोमा पनि कुनै पछुतो छैन । बाको कुरा बुझ्न यति समय लाग्दो रहेछ, त्यतिबेला कसरी बुझ्नु ? अब पनि बाका सबै कुरा त कहाँ बुझ्न सकिएला र ? सम्झनाहरू पनि अब त धेरै धूमिल भइसके । स्मरण, सन्दर्भ र घटनामध्ये कुन मैले प्रत्यक्ष देखेको हो, कुन सुनेको हो र कुन केवल मेरो कल्पना मात्र हो भन्ने कुराको सीमा पनि अब त मेटिन लागिसक्यो । म झिना सन्दर्भ र घटनाका माध्यमबाट बाका इच्छा, चाहना र सोचको कल्पना गर्न खोज्दैछु । १. पढाइ बाले मलाई सुरूमा नेपालटारमा रहेको जगरेटार प्रा. वि. मा भर्ना गरिदिनुभएको थियो । औलो उन्मूलन भइसकेको हुनाले हामी उदयपुरगढीबाट नेपालटारमा बसोबास गर्न थालेका थियौँ । उदयपुरगढीको घर रुङ्न फुपू मात्र बस्नुहुन्थ्यो । धान रोपपछि मात्र हामी उदयपुर जान्थ्यौं र धानकाट्ने बेला भएपछि नेपालटार आउँथ्यौं । अब हामीलाई उदयपुरगढीभन्दा नेपालटार नै

पञ्चावती सद्भाव समाजबाट हालै नमुना माध्यमिक विद्यालय, भलायडाँडा, पञ्चावती माध्यमिक विद्यालय, उदयपुरगढी र माध्यमिक विद्यालय छिन्द्रिङखोला, बर्रेका विद्यार्थीहरूलाई पुरस्कार वितरण गरियो । ती विद्यालयका छानिएका विद्यार्थीहरूलाई वितरण गर्नका लागि विभिन्न महानुभावहरूले यस पञ्चावती सद्भाव समाजको संरक्षणमा स्थापना भएका पुरस्कारहरू वितरण गरिएको हो । सो पुरस्कार वितरण कार्यक्रमको विवरण यस प्रकार रहेको छ । नमुना माध्यमिक विद्यालय, भलायडाँडा नमुना माध्यमिक विद्यालय, भलायडाँडामा २०८३ साल जेठ ४ गते पुरस्कार वितरण कार्यक्रमको आयोजना गरिएको थियो । यस कार्यक्रममा पञ्चावती सद्भाव समाजको तर्फबाट लक्ष्मी स्मृति पुरस्कार एवं प्रेमलाल-महमाया स्मृति कोषबाट प्रवर्द्धित कोपिला संवर्द्धन छात्रवृत्ति प्रदान गरिएको थियो । यस विद्यालयका पूर्वप्रधानाध्यापक श्री दीनानाथ दहाल र श्रीमती पार्वती दाहालले आफ्नी दिवंगत छोरी लक्ष्मी दाहाल (विनिता) को सम्झनामा स्थापना गर्नु भएको रु.५,०००/- (अक्षरेपि पाँच हजार रुपैयाँ) राशिको लक्ष्मी स्मृति पुरस्कार-२०८१ सालको एस.ई.ई परीक्षामा सर्वोत्कृष्ट अङ्क हासिल गर्ने कौशिला बस्नेतलाई प्रदान गरिएको थियो । सो पुरस्कार वापतको नगद रकम र प्रमाणपत्र समाजका अध्यक्ष श्री डिल्लीरमण आचार्य र श्री दीनानाथ दाहालले संयुक्तरूपमा प्रदान गर्नु भएको थियो । यसैगरी स्व. प्रेमलाल खतिवडा र स्व. महमाया खतिवडाको स्मृतिमा उहाँहरूका सन्ततिहरूबाट स्थापित महमाया स्मृति कोषबाट वितरण हुने कोपिला संवर्द्धन छात्रवृत्ति सोही विद्यालयका छात्रछात्राहरू देवराज परियार, भूमिका बस्तोला, अर्जुन तामाङ र बबिता वि.क. लाई प्रदान गरिएको थियो । कमजोर आर्थिक अवस्था भएका

अहिले विश्वकप फुटबल चलिरहेको छ । म पनि यो खेल हेर्छु । अधिकांश खेलहरू राति थिए, केही खेलहरू बिहान । रातिका खेलहरू निद्रा पातलो भएको अवस्थामा मात्र हेरेँ, बिहानका खेलहरू अक्सर हेर्छु । मेरो खेलकुदमा पकड छैन, म कुनै खेल खेल्दिन । तैपनि मलाई विश्वकप फुटबलको यो चारवर्षे मेला छुटाउन मन लाग्दैन । सारा दुनियाँ यही खेलको वरिपरि घुमिरहेको प्रतीत हुन्छ । खेल समाचारमा त यही मेलाको साम्राज्य छ नै, कहिलेकाहीं त मुख्य समाचारको पहिलो पानामा यसैसँग सम्बन्धित समाचारले ठाउँ पाउँछ । त्यसैले पनि होला, यो मेलाबाट बेखबर हुन मलाई पनि मन लाग्दैन । भलै मेरा कदम छोटा हुन्, यसका शक्ति कमजोर हुन् तर विश्वको कदममा कदम मिलाउन त मनले कर गरिहाल्छ नि ! यो विश्वकप फुटबलमा मैले समर्थन गर्नुपर्ने टिम छैन । नेपाल सहभागी भएको छैन । नेपालको खेलकुद क्षेत्र नै अस्तव्यस्त छ । अखिल नेपाल फुटबल संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघले निलम्बन गरेको छ । संसारका अरू देशसँग मेरो निकटता हुनुपर्ने के नै छ र ? न म कतै लामो समय बस्ने गरी गएको छु, न अरू कुनै सम्पर्क सम्बन्ध छ । खेलाडीहरूलाई चिन्ने त कुरै भएन । म पत्रिकाको खेलकुद स्तम्भ त खासै नहेर्ने मानिसले खेलाडीबारे के जानकारी हुनु ? त्यसैले म खाली दिमाग लिएर नै खेल हेर्न

बैकिङ समय सकिन लागेकोले अफिसमा चहलपहल कम हुँदै गएको थियो । एकादुई ग्राहकहरू काउन्टरमा यताउता गरिरहेका थिए । काम कम भएको समयमा हामी कर्मचारीहरूको गफ चलिरहेको थियो, हाकिम, महँगी, राजनीति वा कुनै अर्को कर्मचारी । गफका विषय यिनै त हुन्थे। दुइटी केटी हातमा खाम बोकेर मेरो टेबुलतिर आए र मलाई खाम दिए। मैले खामबाट चिठी निकालेर पढें। चिठीमा सबै कुरा थियो- उनीहरू माओवादीसँगको लडाइँमा जीवन गुमाएका प्रहरीका विधवा पत्नीहरू थिए र राज्यले उनीहरूको भरणपोषणको लागि व्यवस्था गरेको थियो । उनीहरूले यो बैंकबाट पैसा लिन चाहेकाले यहाँ चिठी पठाइएको थियो । तपाईंहरूमध्ये के सरिता को रीता ? मैले सोधें । आफू अगाडि आएको मानिससँग केही अनौपचारिक गफ गर्नु मलाई ठिकै लाग्छ । आफूले कुरा सुरू गरे उनीहरूले पनि थप्छन् । उनीहरूलाई समस्या राख्न पनि सजिलो हुन्छ । ‘रीता ऊ हो ।’ एउटीले जवाफ दिई र रीताको टाउको पछाडि उसको मुख लुकाई । ‘अब यसो गर्नुस् । यो महिनाको रकम आजै लैजादा हुन्छ । अर्को महिनादेखि सोर गते पछाडि जहिले आए पनि हुन्छ । पैसा लिन आउँदा यो कागज चाहिँ ल्याउनै पर्छ है ।’ मैले सल्लाह दिएँ । उनीहरू बैंकबाट गए तर मेरो मनमा उनीहरूले नै हल्ला मच्चाइरहेका थिए । माओवादी र राज्यबिचको घातक संघर्षको समाचार सुनेको धेरै भइसकेको थियो । तर

समाजमा विभिन्न किसिमका मानिसहरू रहन्छन् । समाजमा रहेका मानिसलाई विभिन्न तरिकाले विभाजन एवं वर्गीकरण गर्नु र तिनलाई विभिन्न खेमामा सङ्गठित गर्नु नै सायद राजनीति हो । राजनीति विभाजनको खेल हो । नेपालमा पनि विभाजनका विभिन्न शृंखला चलिरहेका छन् । वर्ग विभाजनका शृंखला, जात, धर्म, वर्ण, क्षेत्र, लिङ्गका आधारमा विभाजनका शृंखला र अहिले आएर नयाँ र पुरानाबिचको विभाजनको शृंखला । नयाँ दल तथा शक्तिहरू एकातिर संगठित र एकीकृत हुँदैछन्, अर्कातिर पुराना दलहरू पनि नयाँ रणनीति अख्तियार गर्दैछन् । पुराना दलमा पनि नयाँ व्यक्तिलाई अवसर दिने, नयाँ नेतृत्त्व छान्ने लहर चलिरहेको छ । जेन-जी आन्दोलनपछि पुरानाले केही गर्न सकेनन्, अब पालो नयाँको भन्ने भाष्य जोडतोडले अगाडि बढिरहेको छ । दोस्रो जनआन्दोलन र नयाँ संविधान निर्माणपछि जनतामा छरिएको विकासको आशा पूरा हुन नसकेको हुनाले यो भाष्यको सिर्जना भएको हो । निरपेक्षरूपमा हेर्दा हामी विकासको बाटोमा छौं । बाटाघाटा, अस्पताल, स्कुल बनेका छन् । सापेक्षरूपमा हेर्ने हो भने हामी आफ्ना समकक्षीहरूभन्दा तल खस्केका छौं । कुनै समयमा भारत र चीनसँग तुलना हुने हाम्रो आर्थिक अवस्था अहिले तुलना हुन नसक्ने स्थितिमा पुगिसकेको छ । हाम्रो इतिहासको गौरव र हाम्रो प्राकृतिक सम्पदाको महिमा गानमा मग्न भएर बसिरहेका छौं, हाम्रा आफ्ना पौरखका गीत रच्न सकेका छैनौं । तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको विश्वको तुलनामा हाम्रो गति सुस्त छ,

रूदाने हामी कसैका लागि नयाँ नाम होइन । वि.सं. २०५६ सालमा यस धरतीबाट विदा भएका रूदाने (रूपचन्द्र बिष्ट) ले २०१५ सालको चुनावदेखि सायद आखिरी चुनावसम्ममा भाग लिए (सबैमा होइन) । स्नातकतर्फ र जनताबाट निर्वाचित राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यमा निर्वाचित उनले पञ्चायत र राजतन्त्रविरूद्ध दुन्दुभी बजाएका थिए । उनी प्रधानपञ्च बनेर गाउँको विकास गरे, प्रधानाध्यापक बनेर शिक्षाको ज्योति फैलाए । समाज सुधारका अनेक प्रयोग र प्रयास गरे । थाहा आन्दोलन चलाएर उनले नेपाली समाजको तल्लो तहमा समेत चेतना फैलाएका थिए । रूदानेले नेपालको राजनीतिमा केही मानकहरूको स्थापना गरेका छन् । उनका सफलता र असफलताहरूलाई एकातर्फ राखेर हेर्दा पनि जनताको हित र चेतनाको विकासप्रतिको प्रतिबद्धता, सम्झौताहीन संघर्ष र विशिष्ट जीवनशैलीका आधारमा उनको काम कारवाहीलाई अनुकरणीय मान्नैपर्छ । आफूले चुनेर पठाएका नेताहरूले नै जनताहरूलाई एक वा अर्को प्रकारले धोका दिएको अनुभूति कतिपय जनतामा विद्यमान छ । देशले विकासको गति लिन नसकेको बरू भ्रष्टाचार र कुशासनको जगजगी भएको सोच आम नेपाली जनमानसमा छ । यही सोचको पृष्ठभूमिमा नै जेन-जी आन्दोलन भएको थियो । जेन-जी आन्दोलनका विभिन्न सीमा र कमजोरी हुँदाहुँदै पनि यही आन्दोलनको कारण नेपालमा चाँडै अर्को चुनाव भइरहेको छ । यो चुनावमा असल नेता छान्न सघाउ पुग्ला भनेर मैले रूदानेको राजनैतिक दर्शन र व्यवहारमा आधारित भएर केही बुँदा सुझाएको छु । सायद सही उम्मेदवारलाई

भदौ २३ गते काठमाडौं र २४ गते सिङ्गो नेपाल आन्दोलनको चपेटामा रह्यो । त्यस क्रममा अहिलेसम्म ७२ जनाले मृत्युवरण गर्नुपरेको छ (म हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु), घाइतेको संख्या ५०० भन्दा बढी छ (म शीघ्र पूर्ण स्वास्थ्यलाभको कामना गर्दछु) । सार्वजनिक, सरकारी, निजी सम्पत्तिको अपार नोक्सान भएको छ । त्यही आन्दोलनको जोडमा श्री सुशीला कार्की (पूर्वप्रधानन्यायाधीश) को नेतृत्वमा नयाँ सरकार गठन भएको छ । संसद विघटन भएको छ र आउँदो फागुन २१ गते नयाँ निर्वाचन तोकिएको छ । संविधानका केही धाराहरू निस्तेज भएका छन् । सार्वजनिक जीवनका चर्चित व्यक्तिहरू अहिले ‘भूमिगत’ भएका छन् । दुई दिन चलेको आन्दोलनले नेपालमा ठुलो फेरबदल ल्याइएदिएको छ । यो आन्दोलन जेन-जी पुस्ता (सन् १९९७ देखि सन् २०१२ भित्र जन्मिएका युवाहरू) ले आह्वान गरेको थियो । उनीहरूले भ्रष्टाचारको अन्त्य र सुशासनको प्रत्याभूतिको माग राखेर आन्दोलन गरेका थिए । उनीहरूले सत्ता र शक्तिको आडमा नेताका सन्तानहरूले बिताइरहेको बिलासी जीवनशैलीको विरोधमा सामाजिक सञ्जालमा ‘नेपोबेबी’ आन्दोलन चलाइरहेका थिए । त्यही समयमा सरकारले फेसबुक, एक्स (ट्वीटर), युट्युव, ह्वाट्स्एप लगायतका सामाजिक सञ्जालमा लगायो (भदौ १८ देखि) । सरकारले सर्वोच्च अदालतको आदेशका कारण यी सामाजिक सञ्जालमा रोक लगाएको भनिरहेको थियो तर सरकारका काम कारवाहीका बारेमा यी सञ्जालमार्फत हुने आलोचना रोक्न यसो गरिएको आम बुझाइ थियो । सामाजिक सञ्जाल नियमन गर्ने कानुन (ऐन)

महाभारतको युद्धमा भारतवर्षको सबै वैभव विनाश भयो । ज्ञान र विज्ञानका शाखा प्रशाखाहरू पनि धूमिल भएर गए । एक से एक राजामहाराजा, वीर महापुरूष, गुरु र आचार्यहरू त्यो युद्धमा मारिए । युद्धको केही समयपछि यदुवंशीको पनि पतन भयो । श्रीकृष्ण पनि मारिए । द्वापर युगको अन्त्य भयो र कलिको प्रारम्भ भयो । यति भयावह युद्धको कारण के थियो ? धृतराष्ट्रलाई राजा नबनाएर उनका भाइ पाण्डुलाई राजा बनाउने समयमा भएको चतुर्‍याइँ ? आखिर पाण्डुको निधनपछि त उनै धृतराष्ट्र राजा हुन योग्य भए त ! पाण्डुको असामयिक मृत्युले निम्त्याएको दरबारी षडयन्त्र ? धृतराष्ट्र राजा भएपछि त स्वाभाविक रूपमा दुर्योधनलाई युवराज घोषित गरिनुपर्ने हो नि ! किन र कसरी युधिष्ठिर युवराज घोषित भए ? शकुनीको कपट र उनको मायावी पाशा ? द्रौपदीको अद्भूत सौन्दर्य र उनको कठोर वचन ? आफ्ना फुपूका छोराहरू हस्तिनापुरका राजा हुन् भन्ने श्रीकृष्णका स्वार्थ ? अनेक कुरा हाम्रो मनमा आउँछन् । हुन पनि कुनै पनि घटनाका पछाडि अनेक कारण हुन्छन् – तात्कालीक कारण, दीर्घकालीक कारण, आर्थिक कारण, सामाजिक कारण, मनोवैज्ञानिक कारण आदि । एउटा हातले ताली बज्दैन पनि । कतै महाभारत युद्धको कारण हस्तिनापुर दरबारमा दिइएको शिक्षा त थिएन ? यसको अन्तरकुन्तरमा गुरु द्रोणाचार्य र उनको शिक्षादीक्षाको भूमिका त थिएन ? म यस ब्लगमा त्यसका सम्भाव्यताबारे केही चर्चा गर्नेछु

कामका लागि विदेश जानु, उता कमाउनु, नेपाल पठाउनु र परिवार चलाउनु अहिलेको नेपालको मुख्य आर्थिक प्रवृत्ति भइसकेको छ। यसरी काममा जाँदा नेपालीहरूले पैसा कमाएका मात्र छैनन्, अनेकन दुःख, झन्झट, पीडा र अपमानको सामना गरेका छन्। ज्यान सलामत नेपाल आइपुगे भाग्य मान्नु परेको छ। केही विदेशको मोह, केही आफ्नै बाध्यताले वैध मात्र हैन अवैध यात्रा, बसोबास र कामकाजमा नेपालीहरू संलग्न भइरहेका छन्। यसै क्रममा लुकीछिपी अमेरिका पुगेका केही नेपाली पुगेकै दिनबाट कैदमा बसी निष्कासनमा परी भरखरै नेपाल आइपुगे।सुनौला सपनाको फुको खरानी टेक्दै उनीहरू नेपाल आइपुगेका थिए। ती प्रकारान्तरले मानव बेचबिखनका पीडित थिए।ती मानव बेचबिखनको कसूरबाट पीडित नेपाली नागरिकको पीडाको कारक तत्त्व पत्ता लगाउन नेपाल प्रहरीको मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरोले विमानस्थमा नै एउटा टिम पठाएको रहेछ। तर कुनै पीडितले पनि आफूलाई विदेश पठउने एजेन्टको नाम भन्न चाहेनछन्, कुनै दुःखको कुरा पनि गरेनछन्।उजरी दर्ता गर्न पछि आउँछौं भनेर विदा भई उनीहरू आफ्नो सामान बोकेर बाहिरिएछन्। बाहिर ‘तपाईंहरूको फोटो खिच्न मानिस बसेका छन्, यो बोरामा जरूरी र महत्त्वपूर्ण सामान छैन भने यो बोरा नलैजानुस्’ भनेर सुझाव दिँदा पनि पुरानो लुगा र टिस्युपेपर भएको बोरा बोकेरै बाहिर निस्केछन्। तर पछि पनि उनीहरू कुनै निकायमा उजुरीका लागि गएनछन्। सरकारवादी फौजदारी अभियोगमा पीडितलाई सरकारबाट धेरै सहयोग र सुरक्षा हुन्छ। पीडितले जाहेरी र अदालतमा बयान गरे पुग्छ। कसूरको